Raporo yiswe “Démilitariser le Rwanda : À l’exemple du Costa Rica”, yanditswe n’uwahoze ari Minisitiri w’Ingabo w’u Rwanda, Dr. James K. Gasana, afatanyije na Dr. Nkiko Nsengimana, itanga igitekerezo cy’uko u Rwanda rwatangira gutekereza ku mpinduka z’igihe kirekire zigamije kugabanya buhoro buhoro uruhare rw’igisirikare mu miyoborere no mu mutekano w’igihugu. Raporo ntisaba ko ingabo ziseswa ako kanya, ahubwo isobanura ko igihugu cyakubaka umutekano urambye rushingiye cyane ku baturage, ku miyoborere myiza, ku butabera no ku iterambere, aho kuwushingira gusa ku mbaraga za gisirikare.
Abanditsi batangirira ku kuba u Rwanda rumaze kugera ku ntambwe zikomeye kuva Jenoside yakorewe Abatutsi ihagaritswe mu 1994. Bashimira uburyo igihugu cyongeye kubaka inzego za Leta, kigarura umutekano, kikazamura ubukungu ndetse kikubaka ibikorwa remezo. Ariko kandi bavuga ko uburyo umutekano w’igihugu uteye ubu bukomoka ku bihe by’intambara n’ingaruka za Jenoside, bityo hakaba hakenewe gutangira gutekereza ku cyerekezo gishya gishobora kubaka amahoro arambye.
Raporo itandukanya umutekano wa Leta, ushingiye ku mbaraga za gisirikare, n’umutekano w’umuturage, ushingiye ku burenganzira bwe, imibereho myiza, amahirwe y’ubukungu, ubutabera n’icyizere afitiye inzego za Leta. Ku banditsi, igihugu gitekanye si icyubakiye gusa ku ngabo zikomeye, ahubwo ni icyubakiye ku baturage bafite ubwisanzure, amahirwe angana n’ubuyobozi bubabereye.
Raporo ivuga ko gukomeza gushyira imbere igisirikare bishobora kugira ingaruka ku iterambere. Igaragaza ko amafaranga menshi ashobora kujya mu gisirikare aho kujya mu burezi, ubuvuzi, ubuhinzi n’ibindi bikorwa bifitiye abaturage akamaro. Inavuga ko uruhare runini rw’ingabo mu miyoborere, umwanya muto wa sosiyete sivile ndetse n’ibibazo by’umubano hagati y’u Rwanda n’ibihugu bituranye bishobora gukomeza guteza impungenge.
Abanditsi banagaruka ku bibazo by’umutekano mu burasirazuba bwa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo. Bashingiye ku Cyemezo cya Loni No. 2808 cyo mu 2025, cyashimangiye ubusugire bwa Kongo kandi kigasaba ko ingabo z’u Rwanda zava ku butaka bwayo ndetse kikanamagana inkunga ya gisirikare u Rwanda rushinjwa guha umutwe wa M23. Ku bwabo, ibi byerekana ko hakenewe kongera gutekereza ku buryo u Rwanda rwubaka umutekano n’umubano mwiza n’ibihugu bituranye.
Raporo ishingira cyane ku rugero rwa Costa Rica, igihugu cyaseshe igisirikare cyacyo mu 1948. Nk’uko abanditsi babisobanura, icyo cyemezo cyafashije Costa Rica gushora imari mu burezi, ubuvuzi, ubutabera no kubaka inzego za demokarasi. Bagaragaza ko igihugu cyagize ubukungu buhamye, ubuzima n’uburezi bifitiye abaturage akamaro kandi kikaba kimaze imyaka irenga mirongo irindwi kitagira kudeta ya gisirikare.
Icyakora, abanditsi bemera ko u Rwanda rutandukanye na Costa Rica kubera amateka yarwo n’ibibazo by’umutekano mu Karere k’Ibiyaga Bigari. Bityo ntibasaba ko rwakwigana Costa Rica uko yakabaye, ahubwo bavuga ko icyo gihugu gitanga urugero rw’uko umutekano urambye ushobora kubakwa hashingiwe ku nzego za gisivile zikomeye no ku miyoborere myiza.
Raporo isaba ko impinduka zakorwa mu byiciro. Muri byo harimo kugabanya uruhare rw’igisirikare muri politiki, kongera ubushobozi bw’inzego za gisivile zishinzwe umutekano, kubaka polisi ikorera abaturage, gukomeza ubwigenge bw’ubutabera no gufasha abasirikare kubona indi mirimo nyuma yo kuva mu gisirikare. Ibyo byose byakorwa habanje kubakwa ubufatanye n’ibihugu byo mu karere ndetse n’umuryango mpuzamahanga kugira ngo umutekano udahungabana.
Kimwe mu bitekerezo by’ingenzi raporo itanga ni icyo yita “inyungu z’amahoro”, ivuga ko amafaranga yakenerwaga mu rwego rwa gisirikare ashobora gushorwa mu burezi, ubuvuzi, ubushakashatsi, guhanga imirimo y’urubyiruko, guteza imbere ubuhinzi no kurengera ibidukikije. Abanditsi bavuga ko gushora imari mu baturage bishobora kuba ari byo bitanga umutekano urambye kurusha kongera ubushobozi bwa gisirikare.
Raporo isoza ivuga ko ibitekerezo byayo bishobora guteza impaka. Hari abazabona ko ari igihe gikwiye cyo gutangira gutekereza ku Rwanda rw’ejo hazaza, mu gihe abandi bashobora kuvuga ko ibibazo by’umutekano bikigaragara mu karere bituma igihugu kigomba gukomeza kugira ingabo zikomeye. Nubwo yemera izo mpungenge, raporo ishimangira ko impinduka zose zagombye gukorwa buhoro buhoro, zishingiye ku bushake bw’Abanyarwanda no ku bufatanye bw’akarere.
Mu musozo, abanditsi ntibatanga umwanzuro w’uko u Rwanda rugomba gusesa igisirikare, ahubwo bazamura ikibazo cy’ingenzi: ese amahoro arambye ashobora kubakwa neza hashingiwe ku nzego za demokarasi zikomeye, ku butabera, ku iterambere ry’abaturage no ku bufatanye bw’ibihugu, aho gushingira gusa ku mbaraga za gisirikare? Iyo ni yo ngingo nyamukuru raporo ishaka ko Abanyarwanda n’abasesenguzi baganiraho mu gutekereza ku hazaza h’igihugu.
